Zaman.

Akıp giden bir nehir gibi görünür insana. Oysa İbn Arabi, bu akan nehrin aslında hiç kıpırdamadığını söyler. Ona göre zaman sadece insanın kalbine yansıyan bir aynadır. O aynaya baktığımızda geçmişin gölgeleri, geleceğin hayalleri ve şimdiki anın belirsizliğiyle karşılaşırız. Ama hakikat, o aynanın ötesindedir. Çünkü ruh zamana ait değildir; o yalnızca zamanın içinde bir yolcu gibi görünür. Gerçekte ise zaman, ruhun bir deneyimidir, dışsal bir zorunluluk değil. Bu yüzden İbn Arabi şöyle der: “Zaman, ruhun kıyısında yürüdüğü bir yanılsamadır; hakikat ise ne geçmişle ne gelecekle kayıtlıdır.” Bizler sabahı ve akşamı yaşıyor sanırız. Takvimlerde günleri işaretliyoruz, saatlerle hayatımızı bölümlere ayırıyoruz. Ama bu bölünmeler sadece zihnimize aittir. Ruh, bölünemez olanda, zamansızlıkta yaşar. Onun için dün ile bugün arasında fark yoktur. Gerçek anlamda yaşayan bir ruh için zaman, sadece bir aynadır. O aynaya bakan göz, neyi görmek isterse onu görür. Ama aynayı kırdığında, yani zamanın ötesini gördüğünde, artık her şey bir anda, aynı gerçeklikte olur. İşte o zaman, İbn Arabi’nin dediği gibi “her an bir yaratılış, her nefes bir doğuş olur.”

Ruh zamanın içinde değil, zaman ruhun içinde yer alır. Bu söz ilk duyulduğunda aklı karıştırabilir. Ama biraz durup içine baktığında anlarsın. Çünkü zaman sana dışarıdan gelmez; sen onu nasıl hissedersen, öyle yaşarsın. Zaman, ruhun derinliğinde şekil bulur. Kimine bir gün bir ömür gibi gelir, kimine bir yıl bir nefes gibi geçer. Bu yüzden İbn Arabi, zamanın mutlak bir gerçek olmadığını, aksine insanın ruhsal durumuna göre akan bir aynadan ibaret olduğunu belirtir. Onun eserlerinde zaman bir perde gibidir; perdeyi kaldıran kişi artık geçmişe de, geleceğe de ait değildir. O kişi, “an”da sabit kalmayı öğrenir. Ama bu “an” bizim bildiğimiz şimdiki an değildir. Bu an, yaratılışın merkezidir. Her şeyin ilk defa ve sonsuza kadar olduğu noktadır. Bu noktada ruh, zamanla değil, hakikatle buluşur. Çünkü zaman, değişimin sahnesidir; hakikat ise değişmeyen, sabit olan, her şeyin özü.

Zamanla hakikat arasındaki ilişkiyi çözmek isteyen kişi önce kendi içindeki zamanı tanımalıdır. Dış dünya bir yanılsamadır; ama iç dünya, yani ruhun zaman algısı, seni hakikate götürebilir. İbn Arabi bu yüzden sürekli “iç gözle görmekten” söz eder. Görmek dediği şey, dışarıya bakmak değil, içindeki aynayı temizlemektir. Eğer bu aynayı silersen, zamanı aşabilirsin. Çünkü zaman, hakikati yansıtan ama aynı zamanda onu gizleyen bir perdedir. Bir suyun üzerindeki yansıma gibidir. Su dalgalandıkça yansıma dağılır. Ama su durulursa, hakikat görünür. Ruhun sükûneti, zamanı aşmanın ilk adımıdır. Çünkü zaman da bir çeşit gürültüdür. Sürekli akan bir hikâye, zihnimizi oyalayan bir masaldır. Ama ruh, sessizliği ister. O sessizlikte zaman yoktur; sadece hakikat vardır. Bu yüzden İbn Arabi şöyle yazar: “Zamanın olmadığı yerde, hakikatin sesi duyulur.”