Borç, insanın omuzuna çöken görünmez bir ağırlık gibidir. Gündüz adımı ağırlaştırır, gece uykunun kıyısına sızı bırakır. Kalp daralır, zihin daralır, dil daralır. İşte burada Abdulkadir Geylani Hazretleri’nin irşadı, darlığın içine ince bir yol çizer. Hazret kalbi aynaya benzetir.
Ayna pas tutarsa suret bulanık görünür.
Ayna pas tutarsa suret bulanık görünür. Günah aynanın pasıdır, riya buğusudur, gaflet karanlığıdır. Pas istiğfarla silinir, buğu doğrulukla dağılır, karanlık zikirle incelir. Ayna parlayınca kul, borcun yalnız eldeki eksiklik değil, kalpteki yakınlığın hatırlanışına muhtaç bir hâl olduğunu anlar.
Kur’an kalbe şöyle fısıldar. Kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur. Huzur yerleşince aceleyle büyüyen telaş söner, karar berraklaşır. Yine bildirilir ki kim Allah’a tevekkül ederse O ona kâfidir. Tevekkül, emeği bırakmak değil, emeği güvenin içine yerleştirmektir. Ve her zorlukla beraber bir kolaylık olduğu haber verilir. Bu kolaylık bazen kapıda bir ikram, bazen içte bir sekinet, bazen de yönü doğrultan bir işarettir. Resul’ün dilinde sabır ve namazla yardım isteyin buyruğu, darlığın kapısına konmuş iki kanat gibidir; sabır içteki sarsıntıyı yatıştırır, namaz yakınlığın dilini kalbe indirir.
Birbirini besleyen hâller
Geylani Hazretleri der ki kalbini sahibine emanet et, dilini zikre alıştır, bakışını temizliğe emanet et, niyetini ihlasla koru. Bu cümleler bir sıralama değil, birbirini besleyen hâllerin akışıdır. Akış kurulduğunda borcun ağırlığı, umutsuzluğun diliyle değil, rızanın diliyle taşınır. Rıza, başa geleni zorla sevmek değildir; başa gelene hükmeden Kudret’i unutmamaktır. Unutmayan kalp, borcu bir ceza değil, bir olgunlaşma eşiği olarak okur. Eşik aşılınca kul, kapıları zorlamak yerine eşiği temizlemeyi öğrenir. Eşik niyettir. Niyet berrak olduğunda yol berraklaşır.
Kur’an’ın beni anın ki ben de sizi anayım hitabı, darda kalan gönle görünmez bir yoldaş verir. Anılan, ananın kalbine çevrilir. Gönül anıldıkça ümitsizliğin sert dili yumuşar. Şükrederseniz artırırım vaadi, rakamların değil, görmenin ufkunu büyütür. Görüş genişleyince küçük kazançta büyük ikram, küçük adımda derin bir bereket seçilir. Resul’ün öğretisinde Allah katında en sevimli amel az da olsa devamlı olandır. Devamlılık, kalbin ritmidir; ritim düzeldi mi savrulan hevesler susar, karar tohumu filiz verir. Bedende bir parça vardır, o iyi olursa bütün iyi olur denilen gönül temizlenince, susuş bile dua olur. Susuş dua olunca darlığın diline sükunet karışır.
Kalbin içinde kurulan düzen
Borç, yalnız para ile değil, güven ile ödenir. Güven, kalbin içinde kurulan düzendir. Düzende doğruluk konuşur, riya susar. Doğruluk, gecenin sükutunda nefes alır; gündüzün telaşında vakarla yürür. Geylani Hazretleri gecenin mektebini över. Gece söz azalır, duyuş artar. Duyan kalp, yarınki rızkın sahibini unutmadan bugünkü emeğin izzetini kuşanır. Böylece hüküm dağıtan dil susar, şahitlik eden gönül konuşur. Şahit olan gönül hayreti korur; hayret, korkunun hükmünü azaltır, kederin yükünü hafifletir. Kul o vakit anlar ki ödenmesi gereken yalnız borç değil, kalbin borcudur da. Kalbin borcu, Allah’a yakınlığı unutmamaktır.
Darlık, çoğu zaman ayrılık vehminin gölgesinde büyür. Bize şah damarımızdan yakın olanın haberi, bu vehmi çözer. Yakınlık bilinci derinleştikçe kul, nasibin koşuşturmanın değil, takdirin paylaştırmasıyla geldiğini idrak eder; fakat bu idrak onu atalete çağırmaz, çabanın üstüne vakar serer. Vakar, telaşı söndüren bir sükunettir; sükunet yerleşince ölçüde doğruluk, sözde edep, muamelede nezaket görünür. Bu görünüşün adı berekettir. Bereket, aynı ekmeğin içinde saklı sevinç, aynı çalışmanın içinde saklı anlam, aynı günün içinde saklı ferahlıktır.
Helal, bereketin omurgasıdır.
Hazret’in işaretinde bir hakikat daha vardır. Kalbini zikre ısındır, lokmanı helalle besle, niyetini ihlasla koru. Helal, bereketin omurgasıdır. Helalin nizamına giren kazanım ağırlaşmaz, şükürle hafifler. Şükür, kıyasın acı tadını söndürür; kıskançlığın ince dumanını dağıtır. Şükrün ışığında kul, elindekini yalnız kendisi için değil, muhtaç için de düşünür; paylaşırken eksilmez, paylaşırken genişler. Genişleyen içe kolaylık misafir olur. O kolaylık, vadeleri vakarla karşılayan bir sebat, imkânı yerinde kullanma feraseti, dilde yumuşaklık, bakışta incelik olarak görünür.
Kapıya gelen derviş
Geylani Hazretleri bir dervişin halini anlatır gibi söyler. Kulun içi dağınıksa rızık dağılır; kulun kalbi Rabbine toplanırsa rızık, onu bulacağı yolu bulur. Bir gün kapısına borç sıkıntısıyla gelen bir talebeye, önce kalbini doğrult der; dilini zikre ısındır, helalin gölgesine gir, borcunu yazıyla ve şahitlikle net kıl, sonra güvenini sarsacak acele hükümlerden uzak dur. Zira kalpteki telaş, kapıdaki kolaylığı örter. Talebe, geceyi istiğfarla ıslatır, gündüzü doğrulukla yürür; aradan çok geçmeden borcuna kapı olur. Hazret bunun üzerine şu mânayı fısıldar.
Vereni unutma ki verilen seni utandırmasın.
Kur’an’ın ince sesi darlıkta kalan gönle şöyle serpilir. Allah’ı anmakla kalpler huzur bulur. Bu huzur, borcu bir ceza gibi görmenin yerine, vaktinde ve edep içinde ödenmesi gereken bir emanet saymayı öğretir. Kim Allah’a tevekkül ederse ona kâfidir haberi, emeği terk etmeye değil, emeğin yönünü güvene çevirmeye çağırır. Her zorlukla beraber bir kolaylık olduğu müjdesi ise darlığın göğsüne konmuş serin bir el gibidir. Yine aynı kitap, ölçü ve tartıda doğruluk ister; emaneti ehline vermeyi buyurur; temiz olanlardan yemeyi ve şükretmeyi öğretir. Bu hatırlayışlar, borcun yalnız para meselesi olmadığını; doğruluk, emanet ve şükürle sımsıkı bağlı bir kalp meselesi olduğunu gösterir.
Pazarın içindeki küçük dükkân
Hazret, helalin bereketini anlatırken bir misal verir. Pazarın gürültüsünde küçük bir dükkân düşün; kapısında az eşya var ama içi sükunetle dolu. Sahibi, gün boyu aldatmadan satar, akşam olunca az kazancı büyük bir şükürle taşır. O şükür, evine giren lokmanın tadını büyütür; büyüyen tadın bir kısmı da borcun kapısını çalar. Diğer yanda çok kazanıp kıyası ve hırsı büyüten bir gönül vardır; kalbin darlığı kazancın çokluğunu boğar, borç büyür, bereket kaçar. Hazret der ki bereket, defterde değil gönülde yazılır; gönlün yazısı doğruysa az da yetiverir.
Resul’ün dilinde öğretilen sığınış, borç yükünün kalpteki tortusunu yıkar. Üzüntü ve kederden, acizlik ve tembellikten, korkaklık ve cimrilikten, borcun ağırlığından ve insanların eline düşmekten Allah’a sığınırım diye niyaz edilir. Bu sığınış, onuru küçültmez; onuru asıl kaynağa bağlar. Bir başka hitapta, bedende bir parça vardır, o iyi olursa beden bütünüyle iyi olur denilir. O parça gönüldür. Gönül doğrulukla parlayınca susuş bile dua, çalışma bile ibadet tadı taşır; o tadın içinde borcu kolaylaştıran bir sekinet belirir.
Gecenin mektebi
Geylani Hazretleri gecenin mektebini över. Gece söz azalır, duyuş artar; duyuş artınca kul, nefsinin bağırışını değil, Rahmet’in ince çağrısını işitir. O çağrı, borcu ödeyecek yolların önce kalpte açılacağını haber verir. Hazret, bir müridine emanet konusunu anlatırken şöyle bir misal verir. Eline verilen her şeyin üstünde bir isim yazılıdır; o isim senin değil, seni emanetçi kılan Sahibindir. Emaneti ciddiye alanın adımları ciddiyetiyle bereketlenir; bereketlenen adım, geciken vadeyi sabırla karşılar, imkânı ölçü ile kullanır, sözünü düzgün tutar. Böylece kapılar göründüğünden önce içeride açılır.
Kur’an, faizin karanlığından sakındırır, alışverişin helalini işaret eder; yetimin malına dokunmamayı, borcu yazıyla ve şahitlikle sabitlemeyi öğretir. Bu, yalnız hukukun disiplini değil, kalbin huzurudur. Zira düzen, güveni; güven, bereketi çağırır. Bereket geldiğinde küçük fırsatlar büyür, küçük kolaylıklar zincir olur. Şükrederseniz artırırım vaadi, işte bu zincirin halkalarında parlar. Artan, çoğu kez eşya değil, görmenin ufkudur; o ufukta kul, küçük bir kolaylığın ardında büyük bir lütfu ayırt eder.
Hazret’in bir başka işareti şudur. Kalbini zikre ısındır, bakışını nezakette tut, lokmanı helalle besle, niyetini ihlasla koru. Bu sözler kuru bir reçete değil, bir hâl zinciridir. Halkalar birbirine değdikçe iç düzen kurulur; iç düzen kuruldukça borcun dili yumuşar, yük hafifler. Geylani, bir talebesinin borç sıkıntısı karşısında ona pay etmeyi öğretir. Elindeki azı, muhtaca bir lokma ver; verince eksildiğini sanma, kalbin genişlediğini izle. Kalbin genişliği, borcun hesabına sızan en gizli berekettir. Çünkü veren kendini büyütmez, kalbini büyütür; büyüyen kalbe kolaylık misafir olur.
Bazen darlığı büyüten şey ayrılık vehmidir.
Bize şah damarımızdan yakın olanın haberi bu vehmi çözer; yakınlık bilinci derinleşince kul, nasibin koşuşturmanın değil, takdirin paylaştırmasıyla geldiğini idrak eder. Bu idrak atalete çağırmaz; çabanın üstüne vakar serer. Vakar, telaşı söndürür; telaş sönünce hüküm dağıtan dil susar, şahitlik eden gönül konuşur. Şahit olan gönül, borcu öderken insan kırmaz; ödemeyi ertelemesi gerekirse yüzünü karartmaz; söz verdiğinde dönmez; dönmek zorunda kalırsa özür dileyip helalleşir. İşte bu incelikler, borcu rakam olmaktan çıkarıp bir ahlâk meselesine dönüştürür; ahlâk yerleştiğinde borcun kapısı kıpırdar.
Duâ
Kalpleri dirilten, gizliyi de aşikarı da bilen Rahmet sahibi. İçimde büyüyen borç yükünü Sana söylüyorum, omuzlarıma çöken darlığı Sana emanet ediyorum. Benim gücüm daralır, Senin rahmetin geniştir. Bana kendimden yakın olan Sensin. Beni bana bırakma. Dağılan zihnimi topla, telaşın gürültüsünü sustur, içime sükunet indir. Dilimi zikre ısındır, kalbime tevekkülün tadını duyur, sabrın ince serinliğiyle içimde esen fırtınayı dindir. Helalin huzurunu gönlüme yerleştir, rızana uygun olan kapıları aç, hayır olmayan yollardan beni uzaklaştır.
Ey Kerim olan. Geçmişin tortusunu affınla yıka, geciken ödemelerin utancını merhametinle hafiflet. Bana doğrulukla yürüyen bir adım, sözünde duran bir dil, emanete sadakat gösteren bir yürek ver. Kırmadan konuşmayı, incitmeden istemeyi, aldattırmadan kazanmayı öğret. Rızkımı hayırlı insanlarla, hayırlı işlerle ve helal yollarla artır. Azın içine bereket, çoğun içine edep koy. Eli sıkı kılan korkuyu dağıt, israfa sürükleyen hoyratlığı benden uzaklaştır. Bana pay etmeyi sevdir, paylaştıkça genişleyen o ferahlığı kalbime yaz.
Ey kalplere yakın olan. Ayrılık vehmini dağıt, yakınlık bilincini çoğalt. Darlığa darılmayayım, genişliğe gururlanmayayım. Bana düşeni sabırla ve gayretle yapmayı, sonucu Sana emanet etmeyi öğret. Her zorluğun yanında gizlediğin kolaylığı bana göster. Kör gözümü aç, şaşkın aklıma feraset ver. Rızkımın önüne örülen görünmez perdeleri kaldır. Kapıları zorla değil edeple çalmayı nasip et. Dönüşü olmayan sözlerden koru. Borcumu öderken yüzümü kara çıkartma. Gönlümü doğrulukla parlat, adımlarımı sekinetle sağlamlaştır.
Ey yoksulu zenginleştiren, darda kalana genişlik veren. Borcumu rakamlardan önce kalbimin borcunu ödet. Kalbimin borcu, Seni unutmamaktır. Unuttuğum yerde beni anışınla uyandır. Gecenin derininde gönlümü istiğfarla yıka, gündüzün telaşında dilime doğruluğu koy. Helal lokmanın nurunu evime indir. Kıyasın acı tadını söndür, kıskançlığın dumanını dağıt, kibrin sert kabuğunu kır. Benliğimi yumuşat ki hüküm dağıtan dil sussun, şahitlik eden gönül konuşsun. Şahit olan gönlüm, rahmetten gelen işaretleri ayırt etsin, doğru vakti ve doğru kapıyı bulsun.
Ey Abdulkadir Geylani Hazretleri’nin irşadıyla gönülleri ıslah eden.
Hazret’in nasihatini içime nakşet. Kalbimi zikre alıştır, niyetimi ihlasla temizle, bakışımı nezakette, kazancımı helalde sabitle. Gece sözümü azaltıp duyuşumu çoğalt, gündüz sebepleri kuşanıp sonucu Sana bırakmayı öğret. Rızanın gölgesinde yürüyen bir metanet ver ki geciken vadeye sabırla, gelen imkana şükürle bakayım. Hesabımı şaşırtma, gönlümü karartma, yüzümü kara çıkartma. Borcumu kolaylaştır, yükümü hafiflet, adımlarımı bereketlendir.
Ey Latif olan. İçimde düğüm düğüm olmuş kaygıları çöz.
Yanlış anlaşılmalardan, kırıcı dillerden, hatalı adımlardan beni koru.
Borç sahibinin gönlünü yumuşat, muhatap olduğum insanların kalbine merhamet indir.
Bana da incelik ver ki konuşmalarımda edep, muamelelerimde nezaket, anlaşmalarımda doğruluk görünsün.
Emeğimin içine vakar, kazancımın içine adalet, harcamamın içine ölçü koy.
Ne verdiğin büyütsün ne vermediğin küçültsün.
Genişlikte kendimi kaybettirme, darlıkta umudumu söndürme.
Ey dileyeni boş çevirmeyen.
Kapına sığınıyorum.
Borcumu ödeyecek imkanları önüme getir, getirdiğin imkanların hayrını artır.
Bana vakti gelmeden sevinç, vakti gelince sabır, her vakitte şükür ihsan et.
Dilimi helalle ıslat, elimi emanette sabitle, ayağımı kaymaktan koru.
Gönlümdeki ümitsizliği söküp yerine güven yerleştir.
Güvenle yürüyen kulunun kalbini genişlet, genişleyen kalbime bereket indir.
Benimle birlikte darda kalmış her kulun yükünü hafiflet, yollarına kolaylık serp, kapılarına ışık koy.
Ey bütün dönüşlerin sahibi. Beni kendine çevir.
Neşemi nimete, hüznümü hikmete, korkumu tedbire bağla.
Hepsini rızana bağlayıp yakınlığında güzelleştir.
Kalbimi Sana razı, Seni benden razı kıl. İçimdeki karanlığa seher, yolumdaki engellere birer köprü ihsan et.
Hak ettiğimden fazlasını değil, hakkım olanı ver; hakkım olanda da hayır ve bereket lütfet.
Borcumu ödeyebileceğim yolları açık eyle.
Gelişi hayır, gidişi hayır, izleri hayır olan bir genişliği üzerime indir.
Yakınlığınla uyandır beni, yakınlığınla yürüt.
Ellerimi rızanın eşiğinde, gözümü merhametin izinde, gönlümü affının gölgesinde tut.
Borcumun bitişini bir kibir sebebi değil, bir şükür secdesi kıl.
Sözümü güzelleştir, yüzümü ak eyle, ömrümü doğrulukla tamamla.
Amin.
